digitale autonomie (zie 2026-070)

Vraag 1

Zo ja, welke acties onderneemt het college concreet om deze afhankelijkheid te verminderen?

Antwoord van het college

Antwoord 1 Ja, die opvatting wordt gedeeld. In november heeft de gemeente Nieuwegein bij de Algemene Ledenvergadering van de VNG ingestemd met de uitwerking van 3 collectiviseringsvoorstellen op gebied van AI, Cloud en Digitale Veiligheid.

Gemeenten trekken hier in VNG-verband met elkaar op om gezamenlijk te komen tot een duurzaam fundament en de benodigde technische infrastructuur. Eén van de doelen is het verkleinen van de afhankelijkheden die we hebben met grote leveranciers.

Daarnaast is er recent een aanbesteding in de markt gezet voor een nieuw financieel systeem. Hier wordt aan inschrijvers gevraagd, om in het kader van digitale soevereiniteit, inzicht te geven in de mate waarin zij blootstaan aan buitenlandse wet- en regelgeving en beïnvloeding.

 Bladnummer

2/9

Kenmerk Ond erwerp

Digitale Autonomie

Na gunning wordt in overleg met de opdrachtnemer een plan opgesteld waarin onder andere wordt beschreven hoe wordt omgegaan met eventuele afhankelijkheden, welke beheersmaatregelen worden ingezet en welke continuïteitsscenario's er beschikbaar zijn.

Vraag 2 In hoeverre kan de gemeente Nieuwegein, mocht dat nodig zijn, op korte termijn overstappen naar een alternatief platform of leverancier voor haar belangrijkste digitale systemen en AI-toepassingen? Kunt u per hoofdproces of –systeem aangeven in welke mate sprake is van vendor lock-in en welke contractuele of technische belemmeringen er zijn?

Antwoord 2 Voor de belangrijkste digitale systemen, zoals onze kantoorautomatisering of zaakapplicaties, is het mogelijk om over te stappen op alternatieve platforms of voorzieningen. Vanwege de verwevenheid en complexiteit zal dit niet in alle gevallen op korte termijn kunnen, aangezien dit ook impact heeft op continuïteit van dienstverlening. Uitvoering moet daarom gefaseerd en beheersd gebeuren. Ook is dit mede afhankelijk van de beschikbaarheid van marktpartijen op het moment dat we over willen stappen, beschikbaarheid van juiste kennis en expertise in de arbeidsmarkt en de financiële middelen die we tot onze beschikking hebben. Een dergelijke overstap zal meer flexibiliteit van de digitale vaardigheid van onze medewerkers vragen, onder andere het volgen van opleidingen en trainingen, en waarschijnlijk verlies van functionaliteit betekenen. Alternatieve platforms of voorzieningen zijn soms geen oplossing omdat het alternatief evenmin de digitale soevereiniteit voldoende borgt. Een recent voorbeeld hiervan is de dreigende overname van het hosting- en beheerbedrijf waar DigiD op draait door een Amerikaanse partij. Voor specialistische applicaties geldt dat er soms geen alternatieven voor handen zijn. Denk bijvoorbeeld aan tekensoftware in het ruimtelijk domein of software voor registratie van gegevens in de ondergrond.

Vendor lock-in is in deze vraag als volgt opgevat: de situatie waarin een organisatie sterk afhankelijk raakt van één leverancier, waardoor overstappen naar een andere partij vaak moeilijk, risicovol en kostbaar wordt.

Ten aanzien van risico op vendor lock-in, geldt het volgende:

1. Vakspecifieke applicaties binnen het sociaal-, veiligheids-, en ruimtelijk domein en burgerzaken Risico op vendor lock-in: middelgroot tot groot vanwege migratiecomplexiteit van (persoons)gegevens, gebruik verschillende datamodellen, koppelingen met aanpalende systemen en leveranciers-specifieke functionaliteiten.

 Bladnummer

3/9

Kenmerk Ond erwerp

Digitale Autonomie

De belangrijkste belemmeringen zijn hier het aantal leveranciers in de markt wat vakspecifieke software aanbiedt, contractuele looptijden en technische migratieinspanningen.

2. Financiële en HRM-systemen Risico op vendor lock-in: middelgroot, vanwege veelal omvangrijke migraties van data, waaronder persoonsgegevens, en benodigde functionaliteiten.

De belangrijkste belemmeringen zijn integraties met aanpalende systemen en conversie van data.

3. Datacenter, cloud- en hostingdiensten Risico op vendor lock-in: laag tot middelgroot, er zijn meerdere dienstverleners die deze diensten aanbieden. Op basis van onze contracten is overstap technisch mogelijk.

Belangrijkste belemmeringen zijn hier de doorlooptijd van migratie naar en herinrichting van een nieuwe omgeving.

4. Digitale werkplek en kantoorautomatisering Risico op vendor lock-in: hoog, vanwege een beperkt aantal spelers op de markt die deze voorzieningen aanbieden en veel onderdelen vaak sterk geïntegreerd zijn in één technologisch eco-systeem zoals Microsoft, Google en Apple. Daarbij geldt dat er vaak beperktere functionaliteiten worden geboden bij alternatieve voorzieningen dan de platforms die de grotere bedrijven aanbieden. Overstappen is mogelijk maar kostbaar, complex en ingrijpend voor de gehele organisatie.

De belangrijkste belemmeringen zijn: beperkt aantal partijen dat deze diensten aanbiedt, grote functionele verwevenheid van diensten in de digitale werkplek en schaarste van benodigde kennis en expertise in de arbeidsmarkt.

5. AI toepassingen Risico op vendor lock-in: laag. We maken momenteel alleen gebruik van de chatbot functie van Copilot en hebben nog geen AI-toepassingen met een specifiek doel in gebruik, onder andere omdat het nog aan financiële middelen en de benodigde deskundigheid ontbreekt.

 Bladnummer

4/9

Kenmerk Ond erwerp

Digitale Autonomie

Belangrijkste belemmering bij een eventuele overstap is vooral de borging van het datamodel dat gebruikt is bij inzet van specifieke AI-toepassingen. Er zijn in ieder geval wel alternatieve partijen die garanties bieden ten aanzien van databescherming, zoals opslag binnen EU en niet onderhevig zijn aan bijvoorbeeld de Amerikaanse CLOUD Act. Denk aan GPT NL, Volt IQ en TraceGov.

Vraag 3 Worden op dit moment AI-toepassingen of algoritmische systemen gebruikt voor de verwerking of analyse van persoonsgegevens van inwoners (bijvoorbeeld chatbots, beslisondersteuning, voorspellende modellen, tekst- of beeldherkenning)? Zo ja:

1. Voor welke processen en doelgroepen worden deze ingezet;

2. Op basis van welke juridische grondslag;

Vraag 2

Welke waarborgen gelden ten aanzien van transparantie, uitlegbaarheid en menselijke tussenkomst?

Antwoord van het college

Antwoord 3 Ten aanzien van de term algoritmische systemen en AI, is deze als volgt gedefinieerd in relatie tot beantwoording van deze vraag: ‘Algoritmische systemen en AI-toepassingen zijn in deze context geautomatiseerde methoden, eventueel zelflerend, die persoonsgegevens verwerken ter ondersteuning van analyses, voorspellingen of beslissingen in gemeentelijke processen.’ Ja, voor het anonimiseren van documenten maakt de gemeente gebruik van software. De software maakt onder andere gebruik van AI en taaltechnologieën om in documenten persoonsgegevens te herkennen zoals namen, burgerservicenummers, adressen en bankrekeningnummers. De voorziening wordt ingezet om in het kader van een zogeheten Avg- of Woo-verzoek documenten te anonimiseren. Doel is om persoonsgegevens te beschermen, zoals de Wet open overheid en de Avg ook voorschrijft. De software doet alleen een voorstel voor gegevens die geanonimiseerd moeten worden en slaat geen gegevens op. Een medewerker controleert dit handmatig en stelt bij waar nodig.

Daarnaast wordt er een experiment uitgevoerd binnen het sociaal domein om met behulp van AI een concept ondersteuningsplan op te stellen. Het experiment is zo opgezet dat er geen identificeerbare persoonsgegevens worden gebruikt en het met minimale capaciteit en kosten uitgevoerd kan worden. Eén van de doelen is om te bepalen welke waarborgen nodig zijn op gebied van menselijke tussenkomst, privacy, informatieveiligheid, uitlegbaarheid en transparantie.

 Bladnummer

5/9

Kenmerk Ond erwerp

Digitale Autonomie

Daarnaast moet het inzicht geven in de structurele kosten en capaciteit die nodig zijn voor opschaling van het experiment.

Vraag 4 Eerder heeft het college aangegeven dat een algoritmeregister niet nodig zou zijn. Is dit nog steeds het standpunt van het college? Graag een inhoudelijke toelichting op het antwoord.

Antwoord 4 Het college is van mening dat een algoritmeregister inmiddels wel zeer wenselijk is.

Het gaat hier dan om algoritmes die persoonsgegevens verwerken en die impact hebben op inwoners, dienstverlening, selectie of handhaving. Onder andere vanwege bredere landelijke ontwikkelingen richting meer transparantie, de toename van algoritmegebruik en AI binnen software en applicaties en de behoefte aan duidelijke verantwoording over de wijze waarop besluitvorming tot stand komt. Het algoritmeregister helpt daarnaast bij goed toezicht, risicobeheersing en voorbereiding op een landelijke wettelijke plicht.

Vraag 5 Wat zijn de eerste opbrengsten van de eerder toegezegde ethische commissie?

Antwoord 5 Er is geen toezegging gedaan over het oprichten van een ethische commissie. Wel is toegezegd om onderzoek te doen naar inzet van een ethisch toetsingskader bij gebruik van data en AI. Momenteel vindt hier de eerste verkenning voor plaats. In de huidige fase wordt gekeken naar ethische toetsingskaders en –vormen bij anderen gemeenten en overheidsorganisaties. De vervolgstap is om een voorstel uit te werken voor inzet van een ethisch toetsingskader binnen de Nieuwegeinse organisatie.

Vraag 6 In hoeverre worden bij de keuze voor digitale en AI-oplossingen expliciet publieke waarden (zoals privacy, transparantie, non-discriminatie, openheid, toegankelijkheid, menselijke maat en controle over data) gewogen ten opzichte van kosten, gebruiksgemak en marktpositie van leveranciers? Kunt u de huidige praktijk toelichten aan de hand van enkele recente beslissingen?

 Bladnummer

6/9

Kenmerk Ond erwerp

Digitale Autonomie

Antwoord 6 Op 7 oktober 2025 is door het college van B&W de richtlijn voor gebruik van generatieve AI vastgesteld. Vanwege bescherming van privacy van onze inwoners en medewerkers is hierin expliciet opgenomen dat we geen identificeerbare persoonsgegevens gebruiken bij inzet van generatieve AI. Ook is hierin opgenomen dat we bijvoorbeeld bij het genereren van afbeeldingen of overnemen van AI gegenereerde teksten hier transparant over communiceren bij de afbeelding of in de tekst zelf.

Zoals eerder in antwoord 3 al aangegeven gebruiken we nu, naast Copilot als generatieve AI-toepassing en datamask, nog geen andere AI-toepassingen. Wel zijn we bezig met een experiment bij het sociaal domein. Zoals in het antwoord 3 is aangegeven, is één van de doelen om te onderzoeken hoe de publieke waarden in gebruik geborgd worden.

Daarnaast geldt dat veel van de publieke waarden zoals hier benoemd, onderdeel zijn van het besluitvormingsproces. Denk bijvoorbeeld aan het uitvoeren van een effectbeoordeling gegevensbescherming (Data Protection Impact Assessment), bij processen en systemen waar gevoelige persoonsgegevens worden verwerkt. Of de eisen die worden meegegeven bij de inkoop van producten en diensten op gebied van databescherming, naleving privacywetgeving en digitale toegankelijkheid.

Vraag 7 Hoe borgt het college dat data van inwoners van Nieuwegein, zeker wanneer deze in buitenlandse cloudomgevingen worden opgeslagen of door AI-diensten worden verwerkt, voldoende beschermd zijn tegen ongewenste toegang (bijvoorbeeld door buitenlandse overheden) en in lijn met Europese regels worden verwerkt?

Antwoord 7 Bij de inkoop van ICT-diensten en voorzieningen, waar ook AI en clouddiensten onder vallen, worden expliciete eisen opgenomen over informatieveiligheid, privacybescherming en naleving van Europese en Nederlandse regelgeving. Deze eisen vloeien voort uit het gemeentelijke inkoopbeleid 2024 – 2028 en de GIBIT (Gemeentelijke Inkoop bij IT Toolbox) inkoopvoorwaarden voor gemeenten. Deze eisen borgen onder meer:

1. Opslag en verwerking van data volgens Europese wet- en regelgeving, met daarbij expliciete bescherming tegen toegang door buitenlandse overheden zonder rechtmatige grondslag

2. Naleving van de Algemene verordening gegevensbescherming

3. Informatiebeveiligingseisen gericht op logging, monitoring, encryptie en naleving van relevante beveiligingscertificeringen

 Bladnummer

7/9

Kenmerk Ond erwerp

Digitale Autonomie

De eisen worden contractueel vastgelegd, onder andere in verwerkersovereenkomsten en Service Level Agreements.

Vraag 8 Op welke wijze geeft het college uitvoering aan de in het Manifest Digitale Samenleving vastgelegde waarde dat inwoners moeten worden beschermd tegen de macht van grootdatabezit, in het bijzonder waar het gaat om grote (vaak buitenlandse) technologie - en AI-bedrijven en dataplatformen die door of voor de gemeente worden gebruikt?

Antwoord 8 Zoals in antwoord 7 aangegeven worden bij de inkoop van dergelijke diensten contractuele afspraken gemaakt over het gebruik, de opslag en verwerking van data.

Zo worden er expliciete afspraken gemaakt om te borgen dat de gemeente eigenaar blijft van de data die wordt verwerkt en voor welke doeleinden data gebruikt worden.

Dit betekent bijvoorbeeld dat data, inclusief persoonsgegevens, niet gebruikt mogen worden om AI-modellen te trainen.

Vraag 9 Onderzoekt de gemeente Nieuwegein, al dan niet samen met andere gemeenten of regionale partners, de mogelijkheden voor meer gebruik van open -source oplossingen, Europese cloudaanbieders, publieke AI-voorzieningen en/of gezamenlijke publieke infrastructuur? Zo ja, welke (pilot) trajecten lopen er momenteel; zo nee, is het college bereid dit te verkennen en op welke termijn?

Antwoord 9 Ja, zie hiervoor het antwoord bij vraag 1 met betrekking tot de collectiviseringsvoorstellen die de VNG uitwerkt.

Vraag 10 In hoeverre zet de gemeente actief in op de principes van Common Ground (scheiding van data en applicaties, gebruik van gestandaardiseerde API’s en open standaarden) om vendor lock -in te verminderen en meer uitwisselbaarheid tussen leveranciers en AI - componenten te creëren? Voor welke domeinen of systemen zijn al concrete stappen gezet, en welke vervolgstappen voorziet het college?

Antwoord 10 Er is op dit moment een opdracht in voorbereiding om de visie en ambitie ten aanzien van inzet van Common Ground voor gemeente Nieuwegein vorm te geven.

 Bladnummer

8/9

Kenmerk Ond erwerp

Digitale Autonomie

Bij de zaaksystemen die we afnemen als dienst, is hier al deels op voorgesorteerd door te eisen dat de producten en diensten zogeheten Zaak API's ondersteunen. Dit is een belangrijke standaard voor gegevensuitwisseling binnen Common Ground.

Vraag 11 Is het college bereid de ambitie uit te spreken om de afhankelijkheid van een klein aantal grote, voornamelijk buitenlandse technologie- en AI-bedrijven de komende jaren substantieel te verminderen, en daarbij te streven naar meer digitale autonomie en het versterken van publieke waarden in de digitale infrastructuur van Nieuwegein? Graag een toelichting.

Antwoord 11 Het college heeft hier ook al reeds de eerste stappen gezet binnen VNG-verband door in te zetten op Common Ground. Daarnaast zijn we in afwachting van de collectiviseringsvoorstellen die worden voorbereid vanuit de VNG op gebied van digitale veiligheid, AI en Cloud-voorzieningen. In november 2025 heeft de Algemene Ledenvergadering van de VNG goedkeuring gegeven om deze voorstellen uit te werken.

Vraag 12 Overweegt het college om concrete doelen te formuleren voor het aandeel Nederlandse en/of Europese aanbieders in de gemeentelijke cloud -, software - én AI

- portefeuille (bijvoorbeeld een streefpercentage voor 2030 of 2035)? Waarom wel of waarom niet?

Antwoord 12 Het opnemen van streefpercentages voor het aandeel Nederlandse en/of Europese aanbieders binnen onze ICT-diensten is in het kader van aanbestedingswetgeving niet mogelijk. We mogen hierbij geen voorkeur uitspreken voor leveranciers op basis van land van vestiging. Wel is het mogelijk om functionele eisen te stellen over bijvoorbeeld dataveiligheid, Europese datalocatie, compliance met EU-wetgeving of digitale autonomie. Bij de herijking van de iVisie, die zoals toegezegd eens in de 2 jaar plaatsvindt, zullen de thema's digitale autonomie en Common Ground in ieder geval nader uitgewerkt worden.

 Bladnummer

9/9

Kenmerk Ond erwerp

Digitale Autonomie

Vraag 13 Hoe verhoudt de ambitie om meer digitale autonomie te realiseren zich tot de keuzes die de gemeente maakt rond deelname aan Common Ground, het gebruik van open standaarden, open-source-componenten en herbruikbare bouwblokken? In hoeverre gebruikt het college deze architectuurprincipes expliciet als middel om afhankelijkheid van individuele leveranciers – inclusief AI-dienstverleners – te verminderen?

Antwoord 13 De ambitie om meer digitaal autonoom te zijn en inzet op toepassing van Common Ground liggen in elkaars verlengde. De VNG en haar leden hebben juist met de beweging rond Common Ground voor ogen om meer onafhankelijkheid van marktpartijen te creëren bij gebruik en inzet van digitale diensten en middelen.

Zoals eerder aangegeven wordt hier al deels op voorgesorteerd door bij inkoop van zaakapplicaties of formulierenservices het gebruik van Zaak-API's als eis op te nemen.

Vraag 14 Ziet het College mogelijkheden om – vergelijkbaar met de ambities elders – een tijdpad en concrete doelen vast te stellen voor het vergroten van digitale autonomie, inclusief de verantwoorde inzet van AI (bijvoorbeeld richting 2030 en 2035), en deze vast te leggen in een meerjarenstrategie die ter besluitvorming aan de raad wordt voorgelegd Antwoord 14 Zoals eerder aangegeven zal bij de herijking van de iVisie het thema digitale autonomie worden opgenomen. De iVisie zal ter besluitvorming in de raad worden gebracht (2027). We volgen hierbij nadrukkelijk de ontwikkelingen vanuit onder andere de VNG en gemeente Amsterdam, die de ambitie hebben meer digitaal autonoom te worden. In de huidige iVisie wordt in het thema innovatie al gesproken over de ambitie om de inzet van AI te verkennen en benutten.